Sygnalista

Sygnalista – kto to i jaka jest jego rola?

Sygnalista (ang. whistleblower) to osoba, która w kontekście związanym z pracą decyduje się na zgłoszenie naruszeń, w szczególności takich, które godzą w interes publiczny, dotyczą nieprzestrzegania prawa, naruszeń zasad etyki, bezpieczeństwa, ochrony środowiska czy zdrowia publicznego. . Sygnalistą zgodnie z art. 4 ustawy (Dz.U. 2024 poz. 928) jest osoba fizyczna, która zgłasza lub ujawnia publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą, w tym:

• pracownik;
• pracownik tymczasowy;
• osoba świadcząca pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym na podstawie umowy cywilnoprawnej;
• przedsiębiorca;
• prokurent;
• akcjonariusz lub wspólnik;
• członek organu osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej;
• osoba świadcząca pracę pod nadzorem i kierownictwem wykonawcy, podwykonawcy lub dostawcy;
• stażysta;
• wolontariusz;
• praktykant;
• funkcjonariusz w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. z 2023 r. poz. 1280, 1429 i 1834);

żołnierz w rozumieniu art. 2 pkt 39 ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny (Dz. U. z 2024 r. poz. 248 i 834).Unijna dyrektywa Parlamentu Europejskiego w sprawie ochrony osób zgłaszających oraz polska ustawa o ochronie sygnalistów (Dz.U. 2024 poz. 928) nakładają na pracodawców obowiązek wdrożenia procedur chroniących sygnalistów przed podejmowanymi działaniami odwetowymi w zakładzie pracy.

Sygnalista w kontekście polskim

Sygnalista korzysta z ochrony, jeśli posiada uzasadnione podstawy, że dokonuje zgłoszenia w dobrej wierze. Dzięki temu zyskuje zabezpieczenie przed potencjalnymi represjami, takimi jak: negatywna ocena wyników pracy, negatywna opinia, obniżenie pensji, utrata premii, wypowiedzenie stosunku pracy czy wręcz utrudnienia znalezienia nowego zatrudnienia.

System obejmuje podmioty prawne w sektorze prywatnym i publicznym, w tym jednostki samorządu terytorialnego. Oznacza to obowiązek ustanowienia procedury zgłoszeń wewnętrznych i bezpiecznych kanałów dla osób wykonujących pracę (nie tylko pracowników etatowych). Możliwe jest też zgłoszenie zewnętrzne do organów władzy publicznej, organom ścigania albo do instytucji takich jak Rzecznik Praw Obywatelskich. W szczególnych sytuacjach sygnalista ujawnia publicznie informacje, ale ochrona nie obejmuje publicznego ujawnienia nieprawdziwych informacji.

Sygnalista – charakterystyka i ochronie sygnalistów

System ochrony polega na zabezpieczeniu sygnalistów przed działaniami odwetowymi. Obejmuje on m.in.:

• prawo do anonimowości,
• zakaz podejmowania działań następczych wobec sygnalisty,
• ochronę dobrego imienia sygnalisty,
• przeciwdziałanie przenoszeniu na inne stanowisko czy kierowaniu na badania psychiatryczne.

Wdrożenie mechanizmów oznacza, że każda organizacja ma obowiązek podejmować działania następcze po otrzymaniu zgłoszenia. Regulacje zapewniają także ochronę w stosunkach jednostki z pracodawcą, tak aby nie naruszano praw osób działających w dobrej wierze przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych.

Naruszenia prawa

Naruszenia prawa zgłaszane przez sygnalistów obejmują szeroki katalog: od naruszeń w zakresie finansów publicznych i publicznoprawnych zasad konkurencji, przez pranie pieniędzy i finansowanie terroryzmu, po kwestie związane z bezpieczeństwem pracy, ochroną środowiska, wynagrodzeniem świadczeń związanych z zatrudnieniem czy naruszenia w obszarze przestrzegania prawa. W wielu branżach funkcjonują również rozwiązania sektorowe (np. wytyczne, standardy lub porozumienia branżowe uzgodnione z organami nadzoru), które doprecyzowują sposób przyjmowania i weryfikowania zgłoszeń, tak aby utrzymać jednolite standardy postępowania i ułatwić współpracę z właściwymi instytucjami.

Ustawa o ochronie sygnalistów

Polska ustawa o ochronie sygnalistów wdraża unijne przepisy w sprawie ochrony osób zgłaszających i nakłada obowiązek stworzenia bezpiecznych kanałów zgłoszeń. Firmy i instytucje muszą reagować na każde zgłoszenie oraz prowadzić rejestry, aby zapewnić skuteczne podejmowanie działań następczych.

System ten nie tylko wzmacnia ochronę osób zgłaszających naruszenia, lecz także stanowi element budowania kultury etycznej organizacji. Z perspektywy przyszłości pracy rola sygnalistów staje się coraz ważniejsza – to oni pomagają dbać o przejrzystość, uczciwość i bezpieczeństwo w życiu publicznym i gospodarczym.